АЛТАЙ ХОТЫН УС ХАНГАМЖИЙГ ШИЙДВЭРЛЭХ “ТАЙШИР-АЛТАЙ” ТӨСЛИЙН ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛГА
Төслийн үндэслэл
Алтай хотын ус хангамжийн усны нөөцийн одоо ашиглаж байгаа эх үүсвэр нь хүн амын ундны усны стандартыг хангадаггүй, кальци, магнийн харьцаа алдагдсан, хүний эрүүл мэндэд муугаар нөлөөлж байгаагаас гадна усны нөөцийн хэмжээ ус хэрэглээний өнөөдрийн хэрэгцээг хангаж чадахгүй байна. Урьд өмнө хийгдсэн газрын доорхи усны эрэл хайгуулын олон төсөл хэрэгжүүлж ирсэн боловч хүрэлцэхүйц хэмжээний нөөц, чанарын шаардлагыг хангах эх үүсвэр тогтоож чадахгүй байсаар өнөөг хүрсэн. Дээрх асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд нэгэнт баригдаад байгаа Тайширын усан сангаас эргийн далд байгууламжаар усыг шүүрүүлэн авч 50 орчим км далд яндан хоолойгоор Алтай хотод хүргэх юм.
Ус хангамжийн одоогийн байдал
Алтай хотын ус хэрэглээний хэрэгцээ шаардлага 2000 м3/хоног буюу 23 л/с байна. Гэвч өнөөдөр 10-12 л/с усыг цагийн хатуу хязгаарлалттайгаар өгч байна. Алтай хотод 1 литр усыг албан газарт 1 төг, ус түгээх цэгт 1.5 төг, машинаар ус түгээхэд 3 төгрөгөөр борлуулж байгаа нь Улаанбаатар хотынхоос даруй 5 дахин өндөр байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл чанар муутай усыг өндөр үнээр авч ашиглаж байгаа гэсэн үг юм.
2010 онд Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилтээр хийж гүйцэтгэсэн Алтай хотын ус хангамжийн системийг сайжруулах шинэчлэлтийн зураг төслөөр 2020 оны түвшинд хоногийн ус хэрэглээ нь 2376 м3/хоног буюу 27,5 л/сек байхаар тооцсон байна. Алтай хотын хөгжлийн ойрын ирээдүйн чиг хандлага, үйлдвэрлэл үйлчилгээг хөгжүүлэх боломж, ус хангамжийн шугам сүлжээний ашиглагдах хугацаа зэргийг гол үндэс болгон 2040 оны түвшинд хоногийн ус хэрэглээ нь 4492,8 м3/хоног буюу 52 л/сек болохоор байна. Үүнээс үзэхэд 2020 оны хэмжээнд 15,5 л/с, 2040 оны хэмжээнд 40 л/с усны нөөц дутагдахаар байна.
Төслийн тодорхойлолт
Тайширын УЦС-ын усан сангаас ус авах ус татамжийн байгууламж нь эргийн далд байгууламж байх ба нэгдүгээр өргөлтийн насос станц (ӨНС)-аас урвуу угаалтаар ээлжлэн угааж ус өгөмжийг нь сайжруулах нөхцөлтэйгөөр сонгов. Бүгд 3 өргөлтийн насос станцтай байна. Үүнд: 1-р өргөлтийн насос станц нь трассын ГК6+00, хоёрдугаар өргөлтийн насос станц нь ГК166+00, гуравдугаар өргөлтийн насос станц ГК326+00 дээр байгуулна. Ус татамжийн байгууламжийн ус дөхүүлэх хос шугамын нийт урт нь DN300 мм L=1.2 км. Өргөлтийн нэгдүгээр станцаас Алтай хотын ус хангамжийн системийн одоо ашиглаж байгаа 1000 м3-ийн багтаамжтай 2 ш усан сан хүртэл ус дамжуулах шугамын нийт урт нь DN250 мм L=47.4 км ба нийт 48 км шугам хоолой байна. Яндан хоолойн трассын дагуу фермерийн аж ахуйд ус өгөх 3-4 цэг байгуулахаар төлөвлөв.
Насос станцад ажлын ба нөөцийн гэсэн 2 насос байх ба насосны суурилагдах чадлыг ажлын нэг насосоор тооцов. ӨНС-2, ӨНС-3-ын өмнө 25,0м3–ийн багтаамжтай холбох усан сан байгуулна. Яндан хоолойн материал нь зөөлөн ширэм, даралт нь 25 бар байна.
Төслийн ач холбогдол
Төслийн үндэслэл
Алтай хотын ус хангамжийн усны нөөцийн одоо ашиглаж байгаа эх үүсвэр нь хүн амын ундны усны стандартыг хангадаггүй, кальци, магнийн харьцаа алдагдсан, хүний эрүүл мэндэд муугаар нөлөөлж байгаагаас гадна усны нөөцийн хэмжээ ус хэрэглээний өнөөдрийн хэрэгцээг хангаж чадахгүй байна. Урьд өмнө хийгдсэн газрын доорхи усны эрэл хайгуулын олон төсөл хэрэгжүүлж ирсэн боловч хүрэлцэхүйц хэмжээний нөөц, чанарын шаардлагыг хангах эх үүсвэр тогтоож чадахгүй байсаар өнөөг хүрсэн. Дээрх асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд нэгэнт баригдаад байгаа Тайширын усан сангаас эргийн далд байгууламжаар усыг шүүрүүлэн авч 50 орчим км далд яндан хоолойгоор Алтай хотод хүргэх юм.
Ус хангамжийн одоогийн байдал
Алтай хотын ус хэрэглээний хэрэгцээ шаардлага 2000 м3/хоног буюу 23 л/с байна. Гэвч өнөөдөр 10-12 л/с усыг цагийн хатуу хязгаарлалттайгаар өгч байна. Алтай хотод 1 литр усыг албан газарт 1 төг, ус түгээх цэгт 1.5 төг, машинаар ус түгээхэд 3 төгрөгөөр борлуулж байгаа нь Улаанбаатар хотынхоос даруй 5 дахин өндөр байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл чанар муутай усыг өндөр үнээр авч ашиглаж байгаа гэсэн үг юм.
2010 онд Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилтээр хийж гүйцэтгэсэн Алтай хотын ус хангамжийн системийг сайжруулах шинэчлэлтийн зураг төслөөр 2020 оны түвшинд хоногийн ус хэрэглээ нь 2376 м3/хоног буюу 27,5 л/сек байхаар тооцсон байна. Алтай хотын хөгжлийн ойрын ирээдүйн чиг хандлага, үйлдвэрлэл үйлчилгээг хөгжүүлэх боломж, ус хангамжийн шугам сүлжээний ашиглагдах хугацаа зэргийг гол үндэс болгон 2040 оны түвшинд хоногийн ус хэрэглээ нь 4492,8 м3/хоног буюу 52 л/сек болохоор байна. Үүнээс үзэхэд 2020 оны хэмжээнд 15,5 л/с, 2040 оны хэмжээнд 40 л/с усны нөөц дутагдахаар байна.
Төслийн тодорхойлолт
Тайширын УЦС-ын усан сангаас ус авах ус татамжийн байгууламж нь эргийн далд байгууламж байх ба нэгдүгээр өргөлтийн насос станц (ӨНС)-аас урвуу угаалтаар ээлжлэн угааж ус өгөмжийг нь сайжруулах нөхцөлтэйгөөр сонгов. Бүгд 3 өргөлтийн насос станцтай байна. Үүнд: 1-р өргөлтийн насос станц нь трассын ГК6+00, хоёрдугаар өргөлтийн насос станц нь ГК166+00, гуравдугаар өргөлтийн насос станц ГК326+00 дээр байгуулна. Ус татамжийн байгууламжийн ус дөхүүлэх хос шугамын нийт урт нь DN300 мм L=1.2 км. Өргөлтийн нэгдүгээр станцаас Алтай хотын ус хангамжийн системийн одоо ашиглаж байгаа 1000 м3-ийн багтаамжтай 2 ш усан сан хүртэл ус дамжуулах шугамын нийт урт нь DN250 мм L=47.4 км ба нийт 48 км шугам хоолой байна. Яндан хоолойн трассын дагуу фермерийн аж ахуйд ус өгөх 3-4 цэг байгуулахаар төлөвлөв.
Насос станцад ажлын ба нөөцийн гэсэн 2 насос байх ба насосны суурилагдах чадлыг ажлын нэг насосоор тооцов. ӨНС-2, ӨНС-3-ын өмнө 25,0м3–ийн багтаамжтай холбох усан сан байгуулна. Яндан хоолойн материал нь зөөлөн ширэм, даралт нь 25 бар байна.
Төслийн ач холбогдол
- Цэвэр цэнгэг гадаргын ус хэрэглэснээр хүн амын дунд халдварт өвчний тархалт эрс буурах ба хүн ам цөөтэй Монгол үндэстний хувьд нийгмийн эрүүл мэндийн асар чухал ач холбогдолтой
- Байнгын, тасралтгүй, жигд ус хангамжтай болсноор дэд бүтцийн асуудал цаашлаад нийт хүн амын амьдралын түвшин мэдэгдэхүйц дээшлэнэ.
- Яндан хоолойн трассын дагууд ХАА-н фермерийн аж ахуй, аялал жуулчлалын бааз, ойн зурвас, төгөл байгуулагдаж цөлжилттэй тэмцэхэд зохих хувь нэмэрээ оруулна.
- Яндан хоолойн дагуу 5км тутамд ус гаргах 10 цэг байгуулж говь,тал хээрийн бүс нутагт хөдөөгийн хүн ам, мал сүргийг цэвэр усаар хангах, нүүдлийн амьдралын хэв маягийг суурин, хагас суурин хэв загварт оруулж ус хангамж,ариутгах татуурга ,цахилгаан хангамж,мэдээлэл харилцаа холбоо бүхий хот айл, фермерийн аж ахуйг хөгжүүлснээр хөдөөгийн хүн амын соёл боловсролын ерөнхий түвшин мэдэгдэхүйц дээшлэх зэрэг нийгэм эдийн засаг,экологийн онцгой ач холбогдолтой.
Дүгнэлт
- Төсөл хэрэгжиснээр ундны цэвэр усны асуудал хурцаар тулгамдаж буй Алтай хотын ус хангамжийг сайжруулснаар хүн амын эрүүл мэндийн асуудлыг бүрэн шийдвэрлэхээс гадна хөнгөн, хүнсний үйлдвэрүүд, хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлалын салбарын хөгжилд мэдэгдэхүйц дэвшил гарна.
- Алтай хот болон яндан хоолойн дагуух уст цэгийн нийт ус хэрэглээ 60 л/сек болох ба энэхүү 60 л/сек нь Завхан голын олон жилийн дундаж урсац нь 12 м3/сек байгаатай харьцуулахад 0.5%, Улаан боомын усан сангийн ашигтай эзэлхүүний 0,47%, нийт эзэлхүүний 0,34% болж байгаа нь усан сангийн усны нөөцийн хэмжээнд тодорхой нөлөө үзүүлэхээргүй байна.
- Төслийг санхүүжилтийг гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагчтай хамтран концессийн гэрээ байгуулах замаар шийдвэрлэх ба үүний тулд төслийн техник эдийн засгийн үндэслэлийг яаралтай боловсруулж 2011 ондоо багтаан барьж байгуулах шаардлагатай байна.
Сэтгэгдэл